بانک اطلاعات وکلا وکیل وکیل پایه یک دادگستری وکیل دادگستری وکیل با سابقه موسسات حقوقی کارشناس دادگستری دفاتر اسناد رسمی
سیدجلال میرکاظمی
آدرس : تهران - خیابان انقلاب - پیچ شمیران - روبروی تجدید نظر دیوان عدالت اداری ساختمان تنکابن - ط 6- واحد 28
تلفن تماس : 02177684200 - 09122406368
وب سایت سیدجلال میرکاظمی وکیل پایه یک دادگستری و مشاور حقوقی پذیرش کلیه دعاوی حقوقی ، کیفری ، خانواده دیوان عدالت اداری دادگاه انقلاب و دادگاه نظامی
احسان عابدین
آدرس : تهران، خیابان پاسداران، خیابان عابدینی زاده (بین بهارستان 5 و 6)، پلاک 34، طبقه همکف
تلفن تماس : 22779314 - 09123956043
وب سایت احسان عابدین وکیل پایه یک دادگستری و مشاور حقوقی کانون وکلای دادگستری مرکز
محمدرضا توکلی
آدرس : : تهران، میدان هفتم تیر، ابتدای خیابان قائم مقام فراهانی، کوچه یکم، پلاک 9، طبقه همکف
وب سایت محمدرضا توکلی وکیل پایه یک دادگستری و مشاور حقوقی کانون وکلای دادگستری مرکز
یاشار طاهری
آدرس : اردبیل -چهارراه امام -کوچه سینما انقلاب - ساختمان قانون-طبقه سوم- واحد 10
وب سایت یاشار طاهری وكيل پايه يك دادگستري و مشاور حقوقي کانون وکلای دادگستری اردبیل
علی جاوید
آدرس : تبریز ، 17 شهریور جدید ،جنب بانک ملی ، ساختمان ایران ، واحد A14
تلفن تماس : 04135572731 - 09141193504
وب سایت علی جاوید وکیل پایه یک دادگستری و مشاور حقوقی کانون وکلای دادگستری آذربایجان شرقی و عضو هیئت علمی دانشگاه
محمد رضا مهرجو
آدرس : تهران سید خندان ابتدای خیابان دبستان کوچه شهید صفا فردوسی بلاک 24واحد 10
تلفن تماس : 02188463970 - 09123347471
وب سایت محمد رضا مهرجو وكيل پايه يك دادگستري و مشاور حقوقي کانون وکلای دادگستری مرکز
سرور ثانی نژاد
آدرس : تهران، خیابان پاسداران، خیابان عابدینی زاده (بین بهارستان 5 و 6)، پلاک 34، طبقه همکف
تلفن تماس : 22779314 - 09124357415
وب سایت سرور ثانی نژاد وکیل پایه یک دادگستری و مشاور حقوقی کانون وکلای دادگستری مرکز
یوسف شفیع زاده
آدرس : اصفهان خیابان شیخ صدوق شمالی شیخ مفید روبروی سامسونک ساختمان سورنا طبقه1واحد4
وب سایت یوسف شفیع زاده وكيل پايه يك دادگستري و مشاور حقوقي کانون وکلای دادگستری منطقه اصفهان
مطالب پربازدید
جدیدترین مطالب
 

ضمان عاقله و اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری

ارسال شده توسط : پرتال اطلاع رساني وكالت آن لاين در تاریخ : 16-09-1393
نسخه چاپی ارسال به دوستان

مشاوره تلفنی با وکیل 09128304909

بخش بسیاری از خدمات سایت وکالت آنلاین رایگان میباشد ولی شما میتوانید با اهداء کمک های مالی خود ما را در خدمت رسانی بهتر یاری نمایید.
ضمان عاقله و اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری

مقدمه

اصل شخصی بودن مجازات ها امروزه یکی از اساسی ترین اصول حقوق کیفری به شمار می رود . به موجب این اصل فقط شخص مرتکب جرم مسئولیت کیفری دارد و به مجازات می رسد . اعمال این اصل در حقوق ساخته ی بشر ، با تأخیر همراه بوده است ؛ زیرا زمان برده است تا بشر خود را از سایه سنگین مسئولیت جمعی – که جنگ های قبیله ای را برای وقوع یک جرم در پی داشت – رها کند و مسئولیت فردی و مجازات بزهکار را به عنوان اصل بپذیرد . ولی قرآن این اصل را صراحتاً در آیات خود آورده است و با بیان این که « هیچ کس بار گناه دیگری را به دوش نمی کشد » دیگران را حتی اگر از افراد خانواده بزهکار باشند ، بری از مسئولیت می داند و صد البته این عدالت پذیری و عدالت گستری اسلام است .

بزهکاری زنان و مسئولیت کیفری مخففه - مسئولیت کیفری در قلمرو جرائم مطبوعاتی - حدود مسئولیت کیفری اطفال و نحوه رسیدگی به جرایم آنها - مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در قانون جرائم رایانه ای - اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری - اصل شخصی بودن جرم و مجازات 

در این نوشتار به بیان این مطلب می پردازیم که آیا این نهاد که یادگار دوران مسئولیت جمعی است محدودیتی بر اصل شخصی بودن مسئولیت بار نکرده است ؟ یا این که این نهاد هیچ تعارضی با این اصل ندارد ؟

1 – مفهوم مسئولیت

مسئولیت به معنای مسئول بودن و موظف بودن به انجام کاری می باشد و مسئول کسی است که فریضه ای بر ذمه دارد که اگر به آن عمل نکند ، بازخواست می شود .

در اصطلاح حقوق ، مسئولیت یعنی تعهد قانونی شخص به رفع ضرری که به دیگری وارد کرده است ؛ خواه این ضرر ناشی از تقصر خود او باشد یا ناشی از فعالیتش . در فقه نیز در همین معنی ، لفظ ضمان را به کار برده اند و معنی آن هر نوع مسئولیت اعم از مالی و کیفری است . مسئولیت ، انواع مختلفی دارد ؛ مسئولیت اخلاقی ، مسئولیت اداری ، مسئولیت تضامنی مسئولیت تقصیری ، مسئولیت حقوقی و آن چه در این نوشتار برای ما مهم است ؛ مسئولیت جزایی .

مسئولیت جزایی عبارت است از انتساب فعل یا ترک فعل مجرمانه به شخص یا اشخاصی که با انجام بزه به قوانین جزایی تجاوز کرده و توان تحمل بار مجازات فعل یا ترک فعل خود را دارند .

پس در مفهوم مسئولیت جزایی تنها کسی که فعل مجرمانه را انجام داده یا ترک فعل کرده مجازات می شود و نه کسی دیگر .

مسئولیت جزایی مشخصه هایی دارد ؛ از جمله قانونی بودن مجازات ، رنج آوری ، رسواکنندگی و شخصی بودن کیفر .

شخصی بودن کیفر یکی از مشخصه های بارز عدالت سیستم حقوقی مبتنی بر اسلام است که به خاطر اهمیت این بحث در بخش بعدی به طور مجزا در مورد آن صحبت می کنیم .

2 – اصل شخصی بودن مسئولیت

تحول نهادهای حقوق کیفری بر حسب نظام اجتماعی ، نژاد ، دین و اقالیم گوناگون فراز و نشیب هایی به خود گرفته است و جوامع بشری مراحل زیادی را طی کرده اند تا به اصل شخصی بودن مسئولیت رسیده اند

در دوران نخستین که از آن به دوره انتقام خصوصی تعبیر می شود اگر فردی از یک قبیله به حقوق فردی از قبیله ای دیگر تجاوز می کرد ، فعل او تعدی به تمام قبیله به شمار می آمد .

در این حال ، ستمدیده حق داشت در پناه قدرت قبیله خود به دادخواهی برخیزد و ستمکار را به سزای اعمال خود برساند . گاه آتش انتقام جویی گسترده می شد و دامن خویشاوندان و نزدیکان بزهکار را نیز می گرفت ؛ زیرا مسئولیت فردی در این دوره هنوز مفهومی نداشت

در دوره ی بعدی که با نام « دوره تعدیل نسبی انتقام خصوصی » از آن تعبیر می شود قاعده تسلیم مجرم به دشمن پذیرفته شد و با تسلیم مجرم به جامعه ای که مورد تجاوز قرار گرفته ، از انتقام جلوگیری می شد .

استرداد مجرمین در دوران ما جا پای این نهاد گذاشته است .

پس می بینیم که به تدریج بشر خود را از سایه ی وحشتناک و سنگین مسئولیت جمعی رها کرده است . در دوران حاضر نیز که با وجود دولت ها ، قدرت در دست آنها است و ضرورت مداخله قضایی پیش از هر گونه انتقام جویی بسط یافته است ؛ و جمعی بودن مسئولیت که یادگار دوران نخستین بود به تدریج رنگ باخته و هر کس مسئول اعمال خویش است و بزه دیده تنها می تواند مجازات فرد بزهکار را بخواهد .

3 – اصل شخصی بودن مسئولیت از منظر اسلام

به طور کلی در ادیان الهی این اصل به صراحت قبول شده است . در تورات در مورد قصاص آمده است : « پدران برای پسران کشته نشوند و نه پسران به عوض پدران کشته شوند . هر کس برابر گناه خود کشته شود » .

با توجه به اهمیتی که نظام اسلامی برای آزادی فردی و امنیت قضایی قائل است ، قبول مسئولیت شخصی اجتناب ناپذیر است و این اصل دارای ریشه های قرآنی است .

در قرآن مجید پنج بار آیه « ولا تزروازره وزراخری » تکرار شده است و آن پنج آیه عبارت است از آیه ۶۴ سوره انعام ، آیه ۱۵ سوره اسرا ، آیه ۱۸ سوره فاطر ، آیه ۷ سوره زمر و آیه ۳۸ سوره نجم که تفاوت این ها فقط در مقدمه ی جمله است .

در سنت نیز روایتی در دست است که ابوداوود از ابورمئه نقل می کند و در این روایت پیامبر به پدر و پسری که به هم شباهت داشته و در کنار هم بوده اند ، می گوید :

« بدان که او ( پسر ) جنایت تو ( پدر ) را بر عهده نمی گیرد و تو جنایت او را نمی توانی بر عهده بگیری و سپس می فرمایند : « ولاتزر وازره و زراخری »

اصل شخصی بودن مسئولیت یک اصل عقلایی است ؛ چرا که گذاشتن بار مسئولیت کسی بر دوش دیگری زشت و قبیح است و حکم عقل به قبح آن مسلم است .

مضافاً این که ما در اسلام قاعده لاضرر را نیز داریم و در اسلام کسی نباید ضرر و زیان دیگری را تحمل کند و لهذا تنها مجرم مجازات می بیند و دیگری مسئول اعمال او نیست .

پس با توجه به پذیرش اصل شخصی بودن جرم و مجازات در اسلام و حقوق چگونه می توان پذیرفت که طبق مواد ( ۳۰۵ ) و ( ۳۱۲ ) ق . م . ا مسئولیت پرداخت دیه در قتل خطای محض با عاقله بوده که هیچ مباشرتی در جنایت نداشته است .

برای بررسی مورد باید ابتدا مفهوم عاقله توضیح داده شود .

تحولات مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی - تأثیر جنون در مسئولیت کیفری - اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری 

4 – مفهوم عاقله

ماده ( ۳۰۷ ) ق . م . ا عاقله را بدین شکل تعریف کرده است :

عاقله عبارت است از بستگان ذکور نسبی پدری و مادری یا پدری به ترتیب طبقات ارث ( مقالات مرتبط با ارث - سوالات مرتبط با ارث )  به طوری که همه کسانی که حین الفوت می توانند ارث ببرند به صورت مساوی عهده دار پرداخت دیه خواهند بود .

تبصره – کسی که با عقد ضمان جریره ، دیه جنایت دیگری را به عهده گرفته است نیز عاقله محسوب می شود .

عاقله ی هر کسی ، عصبه اوست و سپس آزاد کننده ی او و آن گاه ضامن جریره ی او و در آخر امام ( ع ) .

چون آزاد کننده ی بنده در حقوق فعلی ما مصداق ندارد ، به تعریف بقیه ی موارد می پردازیم .

۱ – ۴ – عصبه :

واژه عصبه در لغت از ( عصب ) گرفته شده است که به معنی احاطه با قوت است و فرهنگ نویسان مراد و مقصود از آن را نزدیکان پدری ذکر کرده اند .

افاده ی معنی احاطه توام با قوت ( عصبه ) از این جهت است که پسر از یک طرف و پدر از طرف دیگر و برادر از جانبی و عموزادگان از سوی دیگر با احاطه کردن شخص باعث قوت و قدرت او می شوند .

پس مردانی هستند که با قاتل قرابت ابی یا ابوینی دارند ؛ مانند پدر و جد پدری هر چه بالا رود فرزندان و نوادگان هر چه پایین روند ، برادران ، عموها و فرزندان آن ها البته در اصطلاحات فقهی زنان از خویشاوندان پدر متوفی نیز حکما ملحق به عصبه شده اند .

ولی قانون مجازات اسلامی فقط بستگان ذکور را جزء عصبه می داند . پس زنان جزء عاقله نیستند . علاوه بر آن م ( ۳۰۸ ) ق . م . ا سه دسته ی دیگر از افراد را نیز عاقله به حساب نمی آورد . بر طبق مفاد این ماده نابالغ ، دیوانه و معسر نیز جزء عاقله نیستند ؛ پس جمعاً ۴ دسته از خویشاوندان فرد عاقله مسحوب نمی شوند .

در مورد این که پدر و پسر جزء عصبه محسوب می گردند ، اختلاف نظر است . برخی پدر قاتل و اولاد او را جزء عصبه نمی دانند . شیخ طوسی نیز پدر و پسر را داخل در عصبه نمی داند و معتقد است اصل ، برائت است و بقیه افراد عاقله ضمان و مسئولیشان ثابت است ولی دلیلی برای مسئولیت پدر و پسر نیست ؛ لذا اصل این است که ذمه آن ها از پرداخت بری است .

ولی به نظر می رسد اطلاق عاقله آن ها را نیز در برمی گیرد . مضافاً این که اگر معنای لغوی « عصبه » را در نظر بگیریم – که به معنای احاطه است – احاطه ی پدر و پسر از عمو و برادر نسبت به فرد بیشتر است . قانون مجازات اسلامی هم به طور مطلق گفته : « کسانی که حین الفوت ارث می برند » که پدر و پسر را نیز شامل می شود .

۲ – ۴ – ضامن جریره :

ضامن جریره هم طبق تبصره م ( ۳۰۷ ) ق.م.ا در زمره ی عاقله محسوب است . هر گاه کسی که با دیگری رابطه ی وراثت ندارد ضمن عقدی با او توافق کند که ضامن جریره ی او باشد ؛ یعنی دیه او را بدهد و پس از مردن مضمون له از ترکه او ارث ببرد ؛ این عقد را ضمان جریره نامند و سبب این ارث بردن را « ولای ضمان جریره » نامند . ضمان جریره در واقع نوعی بیمه قراردادی است . در این عقد شرط است که مضمون مجهول النسب بوده یا وارث نداشته باشد .

قابل ذکر است مسئولیت ضامن جریره و مضمون فقط از یک طرف بوده و شخص مضمون نسبت به جنایات خطایی ضامن هیچ مسئولیتی نخواهد داشت . هم چنین در صورت وجود عصبه ، ضامن جریره موظف به پرداخت دیه جنایت نمی گردد ؛ زیرا این عقد به مجهول بودن نسبت ضامن مشروط شده است پس با وجود هر یک از آن ها عقد ضمان صحیح نخواهد بود .

عوامل رافع مسئولیت کیفری - وقتی که جرم مسئولیت کیفری ندارد 

۳ – ۴ – امام ( ع ) :

ماده ( ۳۱۲ ) ق . م . ا بیان می دارد :« هر گاه جانی دارای عاقله نباشد یا عاقله ی او نتواند دیه را در مدت سه سال بپردازد ، دیه از بیت المال پرداخت می شود . »

پس اگر جانی در طبقات ارث ( مقالات مرتبط با ارث - سوالات مرتبط با ارث ) احدی را نداشته باشد . ولای عتق و ضمان جریره ی هم در بین نباشد پرداخت دیه قتل خطایی او به عهده امام ( ع ) از بیت المال است و هم چنین است اگر ولای عتق و ضمان جریره باشد ولیکن مالی نداشته و فقیر باشد .

5 – چرا عاقله ؟

در بررسی منشأ دیه ی عاقله می توان گفت از جمله عوامل موثر در پیدایش این حکم وجود شرایط و اوضاع و احوال خاص حاکم بر زندگی و نظام قبیله ای اعراب بوده است و ضرورت این زندگی و ادامه حیات قبیله ای موجب آن شده بود که افراد به طور طبیعی در برابر عوامل نامساعد و تعدی و تجاوز بیگانه به افراد گروه ، به یاری و حمایت از او برخیزند و قیام کنند . ادامه این همکاری باعث ایجاد مسئولیت کیفری جمعی نسبت به اعمال دیگران شده است و در حقیقت مشارکت دسته جمعی افرادی که شخصاً در وقوع قتل خطای محض دخالتی نداشته اند ، نوعی تعهد الزام آوری است که نه تنها موجب برقراری صلح و آشتی و امنیت در بین گروه های متخاصم بوده ؛ بلکه نوعی قبول خطر و بیمه اجباری تلقی می گردد که ضرورت آن را شالوده ی نظام قبیله ای توجیه کرده است .

هم چنین یکی از معانی لغوی عاقله « بازداشتن » است . هنگامی که بستگان نزدیک انسان از این حکم اسلامی با خبر باشند که هر کدام باید سهمی خاص از دیه ی خطای نزدیکان خود را بدهند ، سعی می کنند یکدیگر را به احتیاط هر چه بیشتر در مسائل حادثه آفرین دعوت کنند تا نه خسارتی پیش آید و نه آن ها مجبور باشند دیه بپردازند .

البته درست است که قاتل عمدی ندارد ولی اگر در مقدمات آن احتیاط بیشتری مبذول گردد مسلماً درصد خطاهای او پایین می آید .

در بعضی از روایات مربوط به عاقله تعبیرهایی دیده می شود که نشان می دهد یکی از علل تشریع این حکم اسلامی حفظ احترام خون مسلمین و پرداخت دیه ی مناسب آنها است ؛ زیرا غالباً مرتکبین توانایی پرداخت آن را ندارند و ممکن است خونبها به هدر رود .

از جمله در روایتی آمده که امام علی ( ع ) درباره کسی که مرتکب قتل خطا شده بود فرمود :« ... و اگر هیچ کس را نداشته باشد که دیه مقتول را بدهد ، من ( امام مسلمین ) دیه او را می پردازم و ( لایبطل دم امرء مسلم ) مبادا خون مسلمانی به هدر برود » .

پس فی الواقع منشأ این حکم حمایتی است طبیعی در میان خویشان ذکور فرد . برای این مبنا شارع مقدس احکامی از قبیل ضمان عاقله را مقرر فرموده است که در حقیقت نوعی بیمه است . ضمان عاقله بیمه قهری است و ضمان جریره بیمه قراردادی .

البته در فقه مواردی هم هست که دیه را به عاقله می دهند ؛ یعنی در مواردی فقط زبان نمی بیند بلکه استفاده هم می کند « فلذا من له الغنم فعلیه الغرم »

پس اگر ما جامعه ی گذشته را که در آن این نهاد وضع شده ، در نظر بگیریم می بینیم که این نهاد نه تنها چیز غریبی نبوده است و برای جلوگیری از جنگ های طویل المدت نیز نهادی کارا بوده . به همین دلیل اسلام نیز این نهاد را تأیید و امضا نموده ؛ زیرا که با فضائل اخلاقی سازگاری دارد .

جهل به قانون رافع مسئولیت کیفری نیست 

6 – تقسیم خونبها در بین عاقله

ماده ( ۳۰۷ ) ق . م . ا در تعریف عاقله بیان می دارد : « ... به ترتیب طبقات ارث به طوری که همه کسانی که حین الفوت می توانند ارث ببرند ، به صورت مساوی عهده دار پرداخت دیه خواهند بود » .

بحث این است که آیا در تقسیم خونبها بین عاقله آن ترتیبی که در ارث ( مقالات با ارث - سوالات مرتبط با ارث ) هست باید رعایت شود و در نتیجه تا طبقه نزدیک هست از طبقه بعد گرفته نشود و اول پدر و فرزند بعد از آن ها اجداد و برادران پدری و اولاد آنان ، هر چه پایین روند و در مرتبه سوم عموما و اولاد ایشان ، هر چه پایین روند به همین ترتیب نسبت به سایر طبقات اعمال می شود و یا این که خویشاوند نزدیک و دور در به عهده گرفتن خون بها در یک رتبه هستند و همه باید سهم بدهند و در نتیجه خونبها هر چه باشد ، تقسیم می شود . دو وجه است که بعید نیست ، وجیه تر باشد .

پس به نظر می رسد در تقسیم دیه بر عاقله باید رعایت مراتب ارث بشود و هرگاه طبقه نزدیک نباشد ، به عهده طبقه بعد گذاشته شود .
اگر منشأ حکم عاقله را در نظر بگیریم – که حمایت جمعی افراد قبیله از شخص جانی بوده – به نظر می رسد عاقله نمی تواند تنها کسانی را که حین الفوت ارث می برند در بربگیرد ؛ مثلاً اگر شخصی که دارای پدر و برادران و عموهایی است اگر مرتکب قتل خطایی شود ، باید تنها پدر را عاقله به حساب آوریم که این با منشأ حکم عاقله در تضاد است . از طرفی اگر بخواهیم در جامعه ی امروز این حکم را عملی کنیم ، وجه بالا معقول تر است . قانون مجازات اسلامی هم در ماده ( ۳۰۷ ) این قول را پذیرفته است که همه کسانی که حین الفوت ارث می برند به صورت مساوی عهده دار پرداخت دیه هستند دلیل دیگری که این وجه را تقویت می کند این است که در آن زمان زندگی قبیله ی برادران و عموها در کنار پدر عاقله به حساب می آمدند . همین افراد در صورتی که شخص ، مجنی علیه بود و فوت می کرد ، از دیه ی او ارث می بردند و با توجه به این که در جامعه فعلی ما و با توجه به مواد ( ۸۶۱ ) به بعد قانون مدنی چنین چیزی امکان ندارد ؛ پس همان قول اول وجیه تر است و در صورتی که در طبقه ای که حین الفوت ارث می برند چند نفر باشند ، در بین آن ها به تساوی تقسیم می شود . نظریه مشورتی ۱۲/۵/۷۰-۱۱۳۵/۷ این نظر را تایید می کند .

منبع : معاونت حقوقی و امور مجلس
بخش بسیاری از خدمات سایت وکالت آنلاین رایگان میباشد ولی شما میتوانید با اهداء کمک های مالی خود ما را در خدمت رسانی بهتر یاری نمایید.

موضوعات مرتبط

مطالب مرتبط

مسئولیت مدنی و کیفری صاحبان آژانس های املاک
نظام مند شدن شروع به جرم تا مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی
تفاوت های کلیدی مسئولیت مدنی و کیفری
موانع مسئولیت کیفری در قانون مجازات اسلامی
مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی، مانع مسئولیت اشخاص حقیقی مرتکب جرم نیست، مدیران شریک در جرائم موسسات قابل پیگرد هستند
شرایط و موانع مسئولیت کیفری از منظر قانون مجازات اسلامی مصوب 1392
شرایط و موانع مسئولیت کیفری از منظر قانون مجازات اسلامی-بخش دوم
شرایط موانع مسئولیت کیفری از منظر قانون مجازات اسلامی مصوب 1392
مجازات شرکت های مختلف
مسئولیت کیفری مدیر عامل مستعفی

دیدگاه های شما

نام :
پست الکترونیکی :
وب سایت :
نظر :
اختصاصی برای مدیر سایت ( درصورت انتخاب این گزینه نظر شما در وب سایت دیده نخواهد شد )
 
لطفا از ارسال سوالات حقوقی در این صفحه خودداری نمائید . به سوالات حقوقی در این بخش پاسخ داده نمیشود .
 
 
کد امنیتی :
 
نسخه چاپی ارسال به دوستان

مشاوره تلفنی با وکیل 09128304909

 
اثبات مالکیت در خصوص املاک بدون سند یکی از راهکارهای پیشگیری از وقوع جرم ایجاد اشتغال برای خانواده های زندانیان است توضیح کشاورز درباره کلید سوالات و شکایات مربوط به آزمون وکالت 95 پول پس گرفتن ، آداب دارد ! ، راهکارهای باز پس گرفتن طلب زمانیکه هیچ مدرکی نداریم متهم مادرکشی: تحت تاثیر توهم ناشی از شیشه جنایت کردم وضعیت حقوقی احوال شخصیه ایرانیان غیر شیعه توصیه های حقوقی به خریداران خودرو حضانت در آیینه قانون مهریه بهترین سن اعلام فرزند خواندگی به کودک ، پیگیری اعطای تابعیت به کودکان دارای مادر ایرانی مطالبه وجه بیشترین پرونده های وارده به شوراهای حل احتلاف فساد از طریق خدشه وارد کردن بر سیاست دولت باعث اتلاف منابع ملی می شود تشریح قوانین تملک آپارتمان ها توسط معاون رییس کل دادگستری تهران بیش از 90 سیستم رایانه ای طلا فروشان تهرانی طعمه کیلگرها شد تصویب موافقتنامه همکاری ایران و لهستان در مبارزه با جرایم سازمان یافته قانون تسهیل ازدواج پرونده ای گمشده در بایگانی دولت ها حضور وراثت جدید پس از انجام مراحل انحصار وراثت تغییر کاربری اراضی زراعی با لحاظ شرایطی امکان پذیر است آیا تغییر کاربری اراضی کشاورزی و باغ ها امکان پذیر است ؟ 2 زندانی محکوم به قصاص از اعدام نجات یافتند